Artukoğulları , Danişmendoğulları, Mengücekoğulları ve Saltukoğulları gibi Ahlatşahlar da Anadolu'da kurulmuş ilk Türk-İslam beyliğidir.
1185 yılında Nasireddin Muhammed Sökmen varis bırakmadan ölünce Ahlatşahlarda köleler dönemi başlamış ve 1207 yılında Ahlat'ın Eyyubi hakimiyetine girmesi ile Ahlatşahlar Beyliği son bulmuştur.
Ahlatşahları Atabekliği (1100-1227)
Van Gölü çevresinde Ahlat merkez olmak üzere kurulan bu Türkmen Atabekliği, beyliğin kurucusu Sökmen'den dolayı Sökmenliler adıyla da anılmaktadır.
XIII. asırda Ahlat'ın, İslam dünyasının Belh (Afganistan) ve Buhara (Özbekistan) ile birlikte, Ortaçağda "Kubbet-ül İslam" unvanını taşıyan üç büyük ilim, kültür ve sanat merkezinden biri olduğu bilinmektedir. Bu büyük şehir, büyük bir kültür, ilim, sanat ve belki de esnaf teşkilatının merkezi idi.
Çaka adı, Akdes Nimet Kurat'ın 1936'da yayımlanan Çaka Bey: İzmir ve Civarındaki Adaların ilk Türk Beyi (M.S. 1081 - 1096) adlı eserinde kullanıldıktan sonra, özellikle Türkiye'de yayılmıştır.
Yakup Bey, Osmanlı Devletinde hâkimiyeti sağlayan Çelebi Mehmet'in yanında yer alarak Beyliğinin devamını sağlamıştır. Ancak, erkek evladı olmadığı için ölümünden sonra memleketini II. Murad'a vasiyet etmiştir (1428). Böylece, 1429 senesinde Yakup Bey'in vefatıyla Germiyanoğulları Beyliği fiilen sona ermiştir.
Sökmenliler (Ahlatşahlar) (1100-1207) Kayı Boyundan olma ihtimalleri yüksektir. İnaloğulları (1103-1183) İnaloğulları, Avşar veya Bayat Boyundandırlar. Çaka Bey (1081-1097) Çaka Bey, Oğuzların Çavuldur boyuna mensuptur. İnançoğulları (1262-1335) İnançoğulları'nın Avşar Boyundan oldukları düşünülür.
Beylikler için asıl tehlike, Osmanlı Devleti'nin gelişmesi ve Anadolu'nun siyasî birliğini sağlamak için harekete geçmesiyle ortaya çıkmıştır. Özellikle Yıldırım Bayezid zamanında (1389-1402) Karaman, Germiyan, Hamîd, Menteşe, Aydın, Saruhan ve Candaroğulları beylikleri ortadan kaldırılmıştır.
Saltuklular (1072-1202) Kurucularının hangi boydan oldukları bilinmiyor. Ancak bu beyliğinde nüfusunun bir bölümünü Çepni Türkmenler oluşturuyor. İlerleyen yıllarda Sarı Saltuk ile birlikte önemli bir Çepni Türkmen nüfusu Balkanlara göç etmiştir bir kısmı Gagauzlarla(Gök-Oğuzlar) karışmıştır.
Tuğrul Şah'ın Ahlat Şah Balaban'ın hayatına son vermesi, şehrin Eyyubî, el-Melikü'l-Evhad b. el-Âdil'in eline geçmesine sebep oldu. (600 = 12031204). Böylece Ahlatşahlar devleti sona erdi.
Elif Ayşe Yıldırım
