Biri Anlamlı, Diğeri Anlamsız Sözcükten Oluşan İkilemeler: » eski püskü, eğri büğrü, yarım yamalak, çer çöp… Her İkisi de Anlamsız Sözcükten Oluşan İkilemeler: » ıvır zıvır, eften püften, mırın kırın… Yansımaların Tekrarıyla Oluşan İkilemeler: » çat pat, kıs kıs, şırıl şırıl, patır kütür, horul horul…
İkileme, "çoluklu çocuklu, çoluk çocuk sahibi" anlamındadır. İkilemedeki kelimelerin döl "sperma, nesil" ve döş "göğüs çukuru, bağır, gerdan" anlamları ile Türkçe Sözlük'te geçtiğini belirten Yüce, ikilemenin kelimelerini incelemiştir(1998: 422).
İkileme- lerde başına p ünsüzü getirilen sözcüklerin genellikle anlamsız olduğu ve sade- ce kullanıldığı ikilemelerden başka yerde geçmediği dikkati çekmektedir: Sus pus olmak; Ters pers olmak; Yırtık pırtık; Süklüm püklüm; Süsleyip püslemek.
İkilemede ses yansımalarının aynen tekrarlandığı gruplar, “tam ikileme”, (küt küt, pat pat) aynen tekrarlanmadığı gruplar ise, “kısmî ikileme” (çatur çutur, paldır küldür) adlandırmalarıyla, “Yansımalarda İkileme” başlığı altında incelenmektedir.
Türkçede “ölüm kalım meselesi” deyimi, kaynak metindeki ikileme ile birebir eşdeğerdir. Ç2) çeviri metninde, anlamsal ve biçimsel eşdeğerlik vardır.
2007 yılında hazırlanan ikilemelerle ilgili ilk sözlük olan; Türkçe İkilemeler Sözlüğü (AKYALÇIN, 2007:14) adlı çalışmada m, p, r, s ve l, a, e harfleriyle oluşturulan (yemyeşil, kıpkırmızı, tertemiz, masmavi, çırılçıplak, yapayalnız…)
Yansımaların Tekrarıyla Oluşan İkilemeler: » çat pat, kıs kıs, şırıl şırıl, patır kütür, horul horul… İsim Tamlaması Şeklindeki İkilemeler: » suyunun suyu, güzeller güzeli…
Türkiye Türkçesinde bir yandan ev bark, çift çubuk, sorgu sual, çarşı pazar gibi, yerli ve yabancı kökenli eşanlamlı adlar ikileme olarak kullanılırken eğri büğrü, açık seçik, derme çatma,akıllı uslu gibi sıfatlar bir araya getirilmekte, ayrıca, belirteç, ulaç, ortaç, eylem (çekimli ve çekilmemiş) gibi değişik sözcük ...
Eş anlamlı iki kelimenin tekrar edilmesiyle yapılan ikileme- lerdir. Destandaki örnekleri şöyledir: aman-esen “sağ salim”, aman-sav “sağ salim”, äzil-ospaq “alay”, el-jurt “eş dost, akraba”, jaqın-juvıq “yakın tanıdık”, qayġı-zar “kaygı sıkın- tı”, urı-garı “hırsız soyguncu”, kez-kelgen “karşılaşmak”.
İslami dönem Türk edebiyatının ilk ürünlerinin verildiği Karahanlı Türkçesi metinlerinde söz dizimi unsuru olarak önemli ölçüde ikileme bulmak mümkündür: Kutadgu Bilig'te: acıġ sücig “acı tatlı”, adaş koldaş “erdeş, arkadaş, eş-dost”, bilge bügü “bilgin, bilge, akıllı”, canlıġ tirig “diri canlı”, çav kün “ün, şan, ...
Mert Şahin
