Çayönü Höyüğü ya da Çayönü Tepesi Diyarbakır il merkezinin kuzeybatısında, Ergani İlçesi'nin 7 km güneybatısında yer alan bir höyüktür. Höyük, 4,5 metre yükseklikte 160 x 350 metre boyutlarında yayvan, geniş bir tepe üzerindedir. Güneyinden Boğazçay Deresi geçmektedir.
Çayönü, avcı-toplayıcı halkın yerleşik hayata geçerek tarımla uğraşmaya başladığı aynı zamanda hayvancılığa devam ettiği tarihteki ilk yerleşik köy olma özelliğine sahiptir. Madencilik tarihi bakımından da oldukça önemli bir yer olan Çayönü, bakırın ısıtılarak şekillendirildiği ilk yer olduğu kabul edilmektedir.
Diyarbakır'ın Ergani ilçesindeki Çayönü Tepesi'nde bu yıl yapılan kazılarda ilk Tunç Çağı'na ait beş mezar daha bulundu. Kazı Başkanı Prof. Dr. Aslı Erim Özdoğan, son kazılar ile bölgedeki mezar sayısının 10'a yükseldiğini belirtti.
Diyarbakır'ın Ergani ilçesindeki 12 bin yıllık Çayönü Tepesi, buluntularıyla uygarlık tarihine ışık tutuyor.. Ergani Ovası'nda, Dicle Nehri'nin kenarında, milattan önce 10 binden başlayan yerleşim evreleri bulunan Çayönü, 1963'te yüzey araştırmaları sırasında kşfedildi. İlk kazılar, Dr. Halet Çambel ve Prof.
İlk üretimciliğe geçiş evresi olan Neolitik Çağ'ın Türkiye'deki önemli örneklerinden biri olan Çayönü, mimarisi ile dikkat çektiği gibi ilk olarak buğdayın tarıma alındığı ve köpeğin evcilleştirildiği yer olarak da önem taşır.
Neolitik Dönem'e ait en eski yerleşimlerden bir tanesi olarak tanımlanan Çatalhöyük, ilk ev mimarisi, ilk manzara resmi, ana tanrıça kültü gibi özgün buluntuları ve inanç eserleri ile insanlık tarihine ışık tutmaktadır. Konya ilinin Çumra ilçesinde yer alan Çatalhöyük, 1958 tarihinde keşfedilmiştir.
İnsanlık tarihinin en eski yerleşim yeri, Konya yakınlarındaki Çatalhöyük, Neolitik dönemden kalma bir “proto-şehir”. Avcı toplayıcılıktan ve göçebelikten yerleşik düzene ve şehirleşmeye geçişin ilk örneği olan Çatalhöyük'te yaklaşık 8000 kişi yaşıyordu.
Diyarbakır'ın Ergani ilçesindeki Çayönü Tepesi'nde, 1964 yılından bu yana süregelen arkeolojik kazılar, insanlık tarihine ışık tutmaya devam ediyor. 60 yıllık bir geçmişe sahip olan bu kazılar, Neolitik Dönem'in izlerini taşıyarak önemli bulgular sunmaya devam ediyor.
Arkeolojik bir mevkii olarak ilk kez 1963 yılında, Türk ve Amerikan bilim adamlarının yaptığı bir yüzey araştırması sırasında tespit edilmiştir. Bu çalışmayla ilgili sonuçlar, Peter Benedict tarafından 1980 yılında yayımlanmıştır.
Terrazzo: 1-1,5 cm.'lik küçük mermer parçalarının elle düzgün bir şekilde dizilerek yapılan dökme mozaik.
Defne Aksoy
